Aile Hukuku

Aile Hukuku, evlilikten boşanmaya, velayetten mal rejimine kadar aile ilişkilerini düzenleyen özel bir hukuk dalıdır.

Aile Hukuku; evlilik, boşanma, nişanlanma, velayet, nafaka, mal rejimi ve soybağı gibi konuları düzenleyen ve Türk Medeni Kanunu içerisinde yer alan özel hukuk dalıdır. Toplumun temel yapı taşı olan ailenin kurulması, korunması ve sona ermesi süreçlerini hukukî çerçevede ele alır. Evlilik birliğinin kurulmasıyla eşler arasında doğan hak ve yükümlülükler, çocukların bakımı, eğitimi ve korunması gibi konular Aile Hukuku'nun temel düzenleme alanlarını oluşturur. Ayrıca, evlat edinme, vesayet ve kayyımlık gibi kurumlar da bu alan içinde değerlendirilir.

Aile Hukuku, bireylerin özel hayatını yakından ilgilendiren yönleri nedeniyle hem kişisel hem de kamusal etkiler doğurur. Bu nedenle, hak ve yükümlülükler belirlenirken yalnızca tarafların iradesi değil, aynı zamanda kamu düzeni ve çocukların üstün yararı gibi evrensel ilkeler de gözetilir. Mahkemeler, aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda sosyal hizmet uzmanları, pedagoglar ve psikologların görüşlerinden faydalanarak çok yönlü değerlendirmeler yapar. Aile içi şiddet, nafaka uyuşmazlıkları ve velayet gibi konular, bu alanın hem sosyal hem de hukuki yönünün ne kadar güçlü olduğunu gösterir.

Aile Hukuku’nun uygulanmasında dikkat çeken en temel özelliklerden biri, bu alandaki kuralların büyük ölçüde emredici nitelik taşımasıdır. Tarafların iradesi, borçlar hukukunda olduğu kadar geniş bir serbestî alanına sahip değildir; evlenme ehliyeti, evlenme engelleri, boşanma sebepleri, velayetin kullanımı ve nafaka yükümlülüğü gibi konular kamu düzenine ilişkin sayıldığından, aksine anlaşmalar kural olarak geçersizdir. Bu nedenle aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda hâkim, tarafların ileri sürmediği hususları dahi resen gözetmekle ve özellikle çocukların menfaatini korumakla yükümlüdür.

Boşanma davaları bakımından Türk Medeni Kanunu, özel ve genel boşanma sebepleri şeklinde ikili bir ayrım benimsemiştir. Zina (TMK m.161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m.162), suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m.163), terk (m.164) ile akıl hastalığı (m.165) özel boşanma sebeplerini oluşturur. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (m.166) ise genel boşanma sebebi olup uygulamada en sık dayanılan hükümdür. Özel sebeplere dayanılması hâlinde ayrıca kusur ispatı gerekmeyebilirken, genel sebebe dayalı davalarda tarafların kusur durumunun tespiti; tazminat, nafaka ve velayet taleplerinin sonucunu doğrudan etkiler.

Boşanmanın malî sonuçları da ayrı bir tetkik gerektirir. TMK m.174 uyarınca mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir; boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise manevi tazminat talebinde bulunabilir. TMK m.175 ile düzenlenen yoksulluk nafakası, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafa, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla ve süresiz olarak hükmedilebilir. Çocuklar bakımından ise TMK m.182 uyarınca iştirak nafakası gündeme gelir ve bu nafaka, velayet kendisine bırakılmayan tarafın bakım yükümlülüğünün karşılığını teşkil eder.

Evlilik birliği içinde edinilen malların paylaşımı, 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren yürürlükte olan edinilmiş mallara katılma rejimi çerçevesinde yürütülür. Bu rejim uyarınca eşlerin evlilik süresince edindikleri malvarlığı değerleri kural olarak yarı yarıya paylaşılır; kişisel mallar ise paylaşım dışında kalır. Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin talepler boşanma davasından bağımsız olarak ileri sürülmekte olup, katılma alacağı ve değer artış payı alacağı gibi kalemlerin hesaplanması çoğu zaman bilirkişi incelemesini gerektirmektedir.

Velayet ve kişisel ilişki kurulmasına dair uyuşmazlıklarda belirleyici ölçüt, çocuğun üstün yararıdır. Bu ilke, Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile de güvence altına alınmış olup, mahkemelerce sosyal inceleme raporları, pedagog ve psikolog görüşleri ile idrak çağındaki çocuğun dinlenmesi suretiyle somutlaştırılır. Velayetin kaldırılması veya değiştirilmesi talepleri de aynı ölçüt çerçevesinde değerlendirilir. Çocuğun yurt dışına izinsiz götürülmesi hâlinde ise 1980 tarihli Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi ve 5717 sayılı Kanun çerçevesinde iade süreci işletilebilmektedir.

Aile içi şiddet iddiaları bakımından 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun özel bir koruma rejimi öngörmektedir. Bu Kanun kapsamında; şiddet uygulayanın konuttan uzaklaştırılması, korunan kişiye yaklaşmaması, iletişim kurmaması, çocuklarla kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde kurulması veya sınırlandırılması gibi koruyucu ve önleyici tedbirlere hükmedilebilir. Anılan tedbirler delil aranmaksızın ve beyan esas alınarak, gecikmeksizin verilebilmekte; tedbir kararına aykırılık hâlinde ise zorlama hapsi uygulanmaktadır.

Nihayet, aile hukukuna ilişkin dava ve işlerde Aile Mahkemeleri görevlidir. 4787 sayılı Kanun uyarınca kurulan bu mahkemeler, uyuşmazlıkları çözerken uzmanlardan yararlanmakta ve mümkün olan hâllerde tarafları sulhe teşvik etmekle yükümlü tutulmaktadır. Aile hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıkların hem hukuki hem de duygusal boyutu birlikte barındırması, sürecin yalnızca teknik bilgiyle değil, aynı zamanda dikkatli bir strateji ve tarafların menfaat dengesini gözeten bir yaklaşımla yürütülmesini gerektirmektedir.

Aile Hukuku Alanındaki Makaleler