Tutukluluğa İtiraz ve Tahliye Başvuruları

Tutuklama, ceza muhakemesinin en ağır koruma tedbiridir ve masumiyet karinesine rağmen özgürlüğün kısıtlanması sonucunu doğurur. CMK m.100 uyarınca tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir. Anayasa Mahkemesi kararlarında, katalog suç olmasının tek başına yeterli sayılamayacağı; kaçma veya delil karartma tehlikesinin somut olgularla gerekçelendirilmesi gerektiği istikrarlı biçimde vurgulanmaktadır.

Tutukluluk, bir ceza değil bir koruma tedbiridir. Amacı; şüpheli veya sanığın kaçmasını, delillerin karartılmasını ya da tanıklar üzerinde baskı kurulmasını önlemektir. Anayasa m.19 ve AİHS m.5, kişi özgürlüğünü güvence altına alarak tutukluluğun ancak kanunda gösterilen hâllerde ve usulde uygulanabileceğini öngörür. Bu nedenle tutukluluk, istisnai ve geçici bir tedbir olarak yorumlanmak zorundadır.

CMK m.100 iki temel şart arar. Birincisi, bir suçun işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunmasıdır. İkincisi ise bir tutuklama nedeninin varlığıdır: şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular bulunması; ya da delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme, tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma. Maddede sayılan katalog suçlarda ise tutuklama nedeninin var sayılabileceği düzenlenmiştir; ancak bu bir karine olup aksi ileri sürülebilir.

Anayasa Mahkemesi’nin yerleşik içtihadına göre, katalog suç kapsamında bulunmak tek başına tutuklamayı haklı kılmaz. Mahkeme; kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin dosyada bulunup bulunmadığını, tutuklama nedeninin somut olgularla desteklenip desteklenmediğini ve tutuklamanın ölçülü olup olmadığını ayrı ayrı denetlemektedir. Matbu ve kalıplaşmış gerekçelerle verilen tutuklama ve devam kararları, Anayasa m.19 kapsamında ihlal sonucu doğurmaktadır.

Ölçülülük ilkesi, bu alandaki en güçlü savunma dayanağıdır. CMK m.100/1’in son cümlesi uyarınca, işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde tutuklama kararı verilemez. Buna göre; beklenen cezanın erteleme veya HAGB kapsamına girmesi muhtemel ise, sanığın sabit ikametgâhı ve düzenli işi varsa, yurt dışına çıkış yasağı gibi daha hafif bir tedbirle amaca ulaşılabiliyorsa tutukluluk ölçüsüz hâle gelir.

Adli kontrol (CMK m.109), tutuklamaya alternatif olarak mutlaka gündeme getirilmelidir. Yurt dışına çıkamamak, belirli yerlere gitmemek, belirli aralıklarla kolluğa başvurmak, konutunu terk etmemek, elektronik kelepçe ile izlenmek, güvence bedeli yatırmak gibi yükümlülükler tutuklamanın amacını çoğu dosyada karşılayabilir. Tahliye talebinde, hangi adli kontrol tedbirinin hangi tutuklama nedenini bertaraf edeceğinin somut biçimde gösterilmesi talebi güçlendirir.

Tutukluluğun periyodik denetimi zorunludur. CMK m.108 uyarınca soruşturma evresinde en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluğun devamının gerekip gerekmeyeceği incelenir; kovuşturma evresinde de her celsede veya koşullar gerektirdiğinde daha kısa aralıklarla resen değerlendirme yapılır. Bu incelemelerin şeklen yapılması, yani her defasında aynı gerekçenin tekrarlanması, denetim yükümlülüğünün ihlalidir ve bu husus itiraz dilekçelerinde açıkça vurgulanmalıdır.

Tutukluluk kararına karşı itiraz yolu CMK m.267 ve devamında düzenlenmiştir. İtiraz, kararı veren mercie verilecek dilekçeyle yapılır ve merci kararını düzeltmezse dosya itirazı incelemeye yetkili mercie gönderilir. Ayrıca CMK m.104 uyarınca şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında salıverilmesini isteyebilir; bu talebin reddi kararına karşı da itiraz edilebilir. Tahliye taleplerinin belirli aralıklarla ve her seferinde yeni bir olguya dayandırılarak yenilenmesi, dosyadaki değişikliklerin denetime konu edilmesini sağlar.

Tutukluluk süresinin makul süreyi aşması ayrı bir ihlal başlığıdır. AİHS m.5/3 ve Anayasa m.19/7, tutuklanan kişinin makul süre içinde yargılanmayı veya soruşturma-kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakkını güvence altına alır. Makul sürenin değerlendirilmesinde; dosyanın karmaşıklığı, sanık sayısı, isnadın ağırlığı, yargı makamlarının gösterdiği özen ve tarafların tutumu birlikte gözetilir. Duruşmaların uzun aralıklarla yapılması veya eksik araştırma nedeniyle sürecin uzaması, ihlal iddiasının temel dayanağıdır.

İç hukuk yolları tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu açıktır. AYM, tutukluluk başvurularında; tutuklamanın hukukiliği, kuvvetli suç şüphesinin somut delillerle ortaya konulup konulmadığı, tutukluluğun makul süreyi aşıp aşmadığı ve tutukluluk incelemelerinin etkili biçimde yapılıp yapılmadığı yönlerinden inceleme yapar. İhlal kararı verilmesi hâlinde yeniden yargılama veya tazminat sonucu doğabilir.

Haksız tutukluluk hâlinde tazminat talep edilebilir. CMK m.141 ve devamı uyarınca; kanuni şartlar oluşmadan yakalanan veya tutuklanan, kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, kanuna uygun olarak tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan, sonradan beraat eden veya hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilen kişiler maddi ve manevi zararlarının tazminini isteyebilir. Bu dava, karar kesinleştikten sonra ağır ceza mahkemesinde açılır.

Netice itibariyle tutukluluğa karşı mücadele, tek seferlik bir dilekçeyle değil; dosyadaki her gelişmenin takip edildiği sürekli bir süreçle yürütülür. Toplanan delillerin tamamlanması, tanıkların dinlenmiş olması, delil karartma ihtimalinin fiilen ortadan kalkması, sanığın sabit ikametgâhı ve sosyal bağları gibi her yeni olgu, tahliye talebinin gerekçesini oluşturur. Bu takibin sistematik biçimde yapılabilmesi için sürecin tecrübeli bir ceza avukatı tarafından yürütülmesi gerekir.