Gerekçeli Karar Hakkı ve Gerekçesizliğe Dayalı Başvurular

Anayasa m.141/3 uyarınca bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır. CMK m.34 de aynı yükümlülüğü tekrarlar; CMK m.230 ise hükmün gerekçesinde gösterilmesi gereken hususları ayrıntılı biçimde düzenler. Gerekçe yokluğu veya yetersizliği, CMK m.289/1-g uyarınca hukuka kesin aykırılık hâli sayılır ve tek başına bozma sebebidir.

Gerekçeli karar hakkı, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir bileşenidir. Gerekçe; mahkemenin hangi delilleri esas aldığını, hangilerini neden reddettiğini ve hukuki sonuca hangi mantık zinciriyle ulaştığını gösterir. Bu yönüyle gerekçe, yalnızca tarafların tatmini için değil; kararın kanun yolunda denetlenebilmesi için de zorunludur. Denetlenemeyen bir karar, keyfîliğe kapı aralar.

Anayasa m.141/3 “Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır” hükmünü içerir. CMK m.34/1 ise hâkim ve mahkemelerin her türlü kararının, karşı oy dâhil, gerekçeli olarak yazılacağını; gerekçenin yazımında m.230’daki esaslara uyulacağını düzenler. Ayrıca CMK m.34/2 uyarınca kararlarda başvurulabilecek kanun yolu, süresi, mercii ve şekilleri belirtilir.

CMK m.230, hükmün gerekçesinde yer alması gereken unsurları sayar. Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde; iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin belirtilmesi, elde ediliş yöntemi bakımından hukuka aykırı delillerin ayrıca gösterilmesi, ulaşılan kanaat ile sanığın suç oluşturduğu sabit görülen fiili ve bunun nitelendirilmesi, cezayı hafifletici veya ağırlaştırıcı hükümlerin uygulanma nedenleri yer almalıdır.

Beraat hükmünün gerekçesinde ise CMK m.230/2 uyarınca, m.223/2’de sayılan beraat sebeplerinden hangisine dayanıldığının gösterilmesi gerekir. Bu husus önemlidir: “Yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması”, “yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması” veya “delil yetersizliği” gerekçelerinin hukuki sonuçları birbirinden farklıdır. Özellikle tazminat davaları ve disiplin süreçleri bakımından bu ayrım belirleyicidir.

Gerekçe yükümlülüğünün ihlali, CMK m.289/1-g uyarınca hukuka kesin aykırılık hâli sayılır: “Hükmün 230 uncu madde gereğince gerekçeyi içermemesi” kesin bozma sebebidir. Bu nedenle gerekçe eksikliğine dayalı bir temyiz sebebi, esasa ilişkin tartışmaya girilmeksizin bozma sonucunu doğurabilir. Bu yönüyle, kanun yolu dilekçelerinde en güçlü dayanaklardan biridir.

Uygulamada karşılaşılan başlıca gerekçe sorunları şunlardır: kalıplaşmış (matbu) gerekçeler kullanılması; savunmada ileri sürülen esaslı iddiaların hiç karşılanmaması; hangi delilin neden reddedildiğinin açıklanmaması; çelişkili delillerin nasıl değerlendirildiğinin gösterilmemesi; HAGB, erteleme ve takdiri indirim taleplerinin “sanığın kişiliği dikkate alınarak” gibi soyut ifadelerle reddedilmesi; ve cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesinin gerekçelendirilmemesi.

Cezanın belirlenmesine ilişkin gerekçe ayrıca önem taşır. TCK m.61 uyarınca temel ceza belirlenirken gözetilen ölçütlerin somut olayla bağlantı kurularak açıklanması gerekir. Alt sınırdan uzaklaşılarak ceza tayin edilmişse, bunun hangi somut olgulara dayandığı gösterilmelidir. Yargıtay içtihatlarında, alt sınırdan uzaklaşmanın gerekçesiz bırakılması istikrarlı biçimde bozma sebebi sayılmaktadır.

Anayasa Mahkemesi içtihadı da bu alanda zengin bir kaynak oluşturur. AYM, gerekçeli karar hakkını Anayasa m.36 kapsamında değerlendirmekte ve derece mahkemelerinin, davanın sonucuna etkili olabilecek esaslı iddia ve savunmaları karşılamak zorunda olduğunu belirtmektedir. Mahkemelerin her iddiaya ayrıntılı cevap verme yükümlülüğü bulunmamakla birlikte, sonucu değiştirebilecek nitelikteki argümanların sessizce geçilmesi ihlal doğurur.

Gerekçesizlik iddiasının dilekçede nasıl kurgulanacağı da etkinliği belirler. Genel bir “karar gerekçesizdir” beyanı yeterli değildir. Hangi esaslı iddianın hangi dilekçe veya celse tutanağında ileri sürüldüğü, gerekçeli kararın hangi sayfasında bu iddiaya hiç değinilmediği veya soyut bir ifadeyle geçildiği tek tek gösterilmelidir. Bu somutlaştırma, denetim merciinin incelemesini doğrudan yönlendirir.

Gerekçeli kararın tebliği bakımından da denetim yapılmalıdır. Gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğ edilmemesi hâlinde kanun yolu süresi işlemeye başlamaz. Ayrıca yabancı sanıklar bakımından kararın anlaşılır biçimde bildirilmemesi, AİHM içtihatları çerçevesinde ayrı bir ihlal iddiası oluşturur. Kesinleşme şerhi verilmiş dosyalarda dahi, tebligatın usulsüzlüğü ileri sürülerek eski hâle getirme talebinde bulunulabilir.

Netice itibariyle gerekçe, kararın hukuki niteliğini belirleyen asli unsurdur. Gerekçesizlik veya yetersiz gerekçe, esasa girilmeksizin bozma sonucu doğurabilecek güçlü bir kanun yolu sebebidir. Bu iddianın somut biçimde, hangi iddianın nerede ileri sürüldüğü ve kararda nasıl karşılanmadığı gösterilerek kurgulanması, denetimin etkinliğini doğrudan artırır.