Kamu Sağlığına Karşı Suçlar

Kamu sağlığına karşı suçlar, TCK m.185 ilâ m.196 arasında düzenlenmiş olup toplumun sağlığını tehdit eden fiilleri yaptırıma bağlar. Gıdaya veya ilaca zehirli madde katma, bozulmuş gıda veya ilaç ticareti, uyuşturucu madde imal ve ticareti, uyuşturucu kullanımını kolaylaştırma, uyuşturucu satın alma, bulundurma veya kullanma, bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırı davranma ve usulsüz ölü gömülmesi bu kapsamdadır. Uyuşturucu suçları, ceza yargısının en yoğun ve en ağır yaptırımlı alanlarından birini oluşturur.

Kamu sağlığına karşı suçlar, korunan hukuki değerin toplumun bütününün sağlığı olması nedeniyle re’sen soruşturulan ve uzlaştırmaya tabi olmayan suçlardır. Anayasa’nın 56. maddesi, devlete herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlama ödevi yüklemiş; bu ödevin ceza hukuku alanındaki karşılığı TCK’nın bu bölümünde düzenlenmiştir. Bölüm içindeki suçlar arasında ceza ağırlığı bakımından en dikkat çekici olanları, hiç kuşkusuz uyuşturucu madde suçlarıdır.

Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti (TCK m.188), bu bölümün en ağır yaptırımlı suçudur. Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak imal, ithal veya ihraç eden kişi yirmi yıldan otuz yıla kadar hapis ve iki bin günden yirmi bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak ülke içinde satan, satışa arz eden, başkalarına veren, sevk eden, nakleden, depolayan, satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi ise on yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmi bin güne kadar adli para cezasına çarptırılır. Suçun konusunun eroin, kokain, morfin, sentetik kannabinoid ve türevleri veya bazmorfin olması hâlinde ceza yarı oranında artırılır.

Suçun nitelikli hâlleri de ağır sonuçlar doğurur. Fiillerin; okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi tedavi, eğitim, askerî ve sosyal amaçla toplu bulunulan bina ve tesisler ile bunların varsa çevre duvarı, tel örgü veya benzeri engel veya işaretlerle belirlenen sınırlarına iki yüz metreden yakın mesafe içindeki umumi veya umuma açık yerlerde işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır. Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında, suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ise bir kat artırılır. Ayrıca tabip, diş tabibi, eczacı, kimyager, veteriner, sağlık memuru, laborant, ebe, hemşire gibi sağlık mesleği mensupları tarafından işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır.

Kullanmak İçin Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Satın Almak, Kabul Etmek veya Bulundurmak (TCK m.191), kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişiyi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına bağlar. Bu suçta uygulanan usul kendine özgüdür: Savcılık, beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verir ve bu süre içinde şüpheli hakkında en az bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbiri uygulanır; gerekirse tedaviye de tabi tutulur. Erteleme süresi zarfında kişinin kullanmak için tekrar uyuşturucu madde satın alması, kabul etmesi veya bulundurması ya da kullanması hâlinde hakkında kamu davası açılır.

Uygulamada en kritik ayrım, fiilin kullanmak için bulundurma (m.191) mı yoksa ticaret amacıyla bulundurma (m.188) mı olduğudur; zira bu ayrım cezayı denetimli serbestlik ile on yıldan fazla hapis arasında değiştirir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu ayrımda; ele geçirilen maddenin miktarının kişisel kullanım sınırlarını aşıp aşmadığını, maddenin bulunduruluş biçimini (tek parça hâlinde mi yoksa satışa hazır küçük paketler hâlinde mi), hassas terazi, poşet, bıçak gibi satışa ilişkin malzemelerin varlığını, failin uyuşturucu kullanıcısı olup olmadığına dair tıbbi raporları, yakalanma biçimini ve failin ekonomik durumunu bütün hâlinde değerlendirmektedir.

Etkin Pişmanlık (TCK m.192), bu alanda hayati öneme sahip bir kurumdur. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçlarına iştirak etmiş olan kişi, resmî makamlar tarafından haber alınmadan önce, diğer suç ortaklarını ve uyuşturucu maddelerin saklandığı veya imal edildiği yerleri merciine haber verirse, verilen bilginin suç ortaklarının yakalanmasını veya uyuşturucu maddenin ele geçirilmesini sağlaması hâlinde hakkında cezaya hükmolunmaz. Kullanmak için uyuşturucu madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmî makamlar tarafından haber alınmadan önce bu maddeyi kimden aldığını merciine haber vererek yakalanmalarını kolaylaştırırsa hakkında cezaya hükmolunmaz. Bu hükümler, soruşturmanın erken aşamasında doğru zamanlama gerektirdiğinden avukat desteğini zorunlu kılar.

Gıda veya İlaçların Bozulmasına Neden Olma (TCK m.185 ve m.186), kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç veya gıda maddelerine zehir katılması ya da bozulmuş, değiştirilmiş veya niteliği değiştirilmiş gıda veya ilaçların satılması, tedarik edilmesi, bulundurulması fiillerini cezalandırır. TCK m.186 uyarınca suçun resmî izne dayalı olarak yürütülen bir meslek ve sanatın icrası kapsamında işlenmesi hâlinde ceza üçte bir oranında artırılır. Gıda güvenliği denetimlerinde sıkça karşılaşılan taklit ve tağşiş fiilleri, 5996 sayılı Kanun’daki idari yaptırımların yanında bu maddeler kapsamında da değerlendirilebilir.

Bulaşıcı Hastalıklara İlişkin Tedbirlere Aykırı Davranma (TCK m.195), bulaşıcı hastalıklardan birine yakalanmış veya bu hastalıklardan ölmüş bulunan kimsenin bulunduğu yerin karantina altına alınmasına dair yetkili makamlarca alınan tedbirlere uymayan kişiyi iki aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırır. Bu hüküm, salgın dönemlerinde uygulama alanı bulan ve karantina ihlallerinde başvurulan temel düzenlemedir.

Zehirli Madde Katma ve Usulsüz Ölü Gömülmesi ile Uyuşturucu Kullanımını Kolaylaştırma (TCK m.190) de bu bölümde yer alır. Son madde uyarınca, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırmak için özel yer, donanım veya malzeme sağlayan, kullananların yakalanmalarını zorlaştıracak önlemler alan, kullanma yöntemleri konusunda başkalarına bilgi veren kişi beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Uyuşturucu kullanılmasını alenen özendiren veya bu nitelikte yayın yapan kişiler de aynı madde kapsamında cezalandırılır.

Bu dosyalarda delil değerlendirmesi teknik uzmanlık gerektirir. Ele geçirilen maddenin ekspertiz ve kesin raporları (madde türü, saflık derecesi, net miktar), kan ve idrar analizleri, arama ve el koyma tutanaklarının hukuka uygunluğu, teknik takip ve iletişimin denetlenmesi kararlarının CMK m.135 ve devamına uygunluğu, HTS ve baz istasyonu kayıtları belirleyici olur. Özellikle arama kararının bulunmaması veya kapsamının aşılması, CMK m.119 ve Anayasa m.20-21 bağlamında en güçlü savunma argümanını oluşturur; hukuka aykırı aramada elde edilen delil, Anayasa m.38/6 ve CMK m.217/2 uyarınca hükme esas alınamaz.

Bu suçlarda ayrıca infaz rejimi farklılık gösterir. 5275 sayılı Kanun uyarınca uyuşturucu imal ve ticareti suçlarından mahkûm olanlar bakımından koşullu salıverilme oranı ve denetimli serbestlik süreleri diğer suçlara göre aleyhe düzenlenmiştir. Bu nedenle suçun nitelendirmesi yalnızca verilecek ceza miktarını değil, cezanın infaz biçimini de doğrudan etkiler.

Netice itibariyle kamu sağlığına karşı suçlar, özellikle uyuşturucu dosyaları bakımından, hukuki nitelendirmenin sonucu kökten değiştirdiği bir alandır. Kullanma amacı ile ticaret amacı arasındaki sınırın doğru çizilmesi, etkin pişmanlık hükümlerinin zamanında işletilmesi, arama ve el koyma işlemlerinin hukuka uygunluğunun titizlikle denetlenmesi ve ekspertiz raporlarına gerektiğinde itiraz edilmesi belirleyici olmaktadır. Ceza miktarlarının ağırlığı göz önüne alındığında, sürecin ilk andan itibaren alanında tecrübeli bir ceza avukatı tarafından yürütülmesi zorunludur.