Esas Hakkındaki Mütalaaya Karşı Gerekçeli Savunma

Kovuşturmanın sonuna gelindiğinde CMK m.216 uyarınca söz sırası; önce katılan veya vekiline, sonra Cumhuriyet savcısına, ardından sanık müdafiine ve son olarak sanığa verilir. Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaası, iddia makamının nihai talebini ortaya koyar. Bu mütalaaya karşı hazırlanacak gerekçeli savunma, yargılamanın en kapsamlı yazılı ürünü olup aynı zamanda istinaf dilekçesinin de temelini oluşturur.

Esas hakkındaki mütalaa, Cumhuriyet savcısının delilleri değerlendirerek hangi sanık hakkında hangi suçtan, hangi maddeler uyarınca ne miktar ceza talep ettiğini açıkladığı beyandır. CMK m.216 uyarınca bu aşamadan sonra sanık müdafiine ve en son sanığa söz verilir. Son sözün sanığa verilmesi mutlak bir usul kuralıdır; bu kurala aykırılık, CMK m.289 uyarınca hukuka kesin aykırılık hâli sayılarak bozma sebebi teşkil eder.

Savunmanın bu aşamadaki görevi, mütalaayı bir bütün olarak değil ayrıştırılmış biçimde ele almaktır. Mütalaada yer alan her bir isnat; suçun maddi unsuru, manevi unsuru, hukuka aykırılık ve kusurluluk başlıkları altında ayrı ayrı incelenmelidir. Bu ayrıştırma, hangi unsurun hangi delille karşılandığını ve hangi unsurun delilsiz kaldığını görünür kılar.

İkinci olarak delil analizi yapılmalıdır. Mütalaanın dayandığı her delil için; delilin hukuka uygun biçimde elde edilip edilmediği, güvenilirliği, dosyadaki diğer delillerle uyumu ve tek başına belirleyici olup olmadığı değerlendirilmelidir. Özellikle tek tanık beyanına, gizli tanığa, itirafçı anlatımına veya teknik incelemesi tartışmalı dijital materyale dayanan isnatlarda bu analiz belirleyici olur.

Üçüncü başlık suç vasfına ilişkin itirazdır. Mütalaada benimsenen nitelendirmenin hatalı olduğu düşünülüyorsa, fiilin hangi suça uyduğu gerekçeli biçimde ortaya konulmalıdır. Hırsızlık-yağma, güveni kötüye kullanma-dolandırıcılık, kasten yaralama-kasten öldürmeye teşebbüs, örgüt üyeliği-yardım gibi ayrımlar cezayı köklü biçimde değiştirdiğinden, bu tartışma savunmanın merkezinde yer alır. CMK m.226 uyarınca suç vasfının değişmesi hâlinde ek savunma hakkı verilmesi zorunludur.

Dördüncü başlık içtima ve iştirak değerlendirmesidir. Birden fazla fiilin tek suç mu yoksa ayrı suçlar mı oluşturduğu, zincirleme suç hükümlerinin (TCK m.43) uygulanıp uygulanmayacağı, fikri içtima (TCK m.44) kurallarının işletilip işletilmeyeceği ve failin fail mi, azmettiren mi yoksa yardım eden mi olduğu ayrı ayrı tartışılmalıdır. Yardım eden olarak kabul hâlinde TCK m.39 uyarınca ceza yarısına kadar indirilir.

Beşinci başlık, indirim ve kişiselleştirme talepleridir. Haksız tahrik, meşru savunmada sınırın aşılması, etkin pişmanlık, yaş küçüklüğü, cezada indirim gerektiren şahsi sebepler ve TCK m.62 takdiri indirim sırasıyla ileri sürülmelidir. Ardından TCK m.50 seçenek yaptırımlar, m.51 erteleme ve CMK m.231 HAGB talepleri kademeli biçimde formüle edilmelidir. Bu taleplerin her biri için somut gerekçe ve belge sunulmalıdır.

Altıncı başlık usule ilişkin itirazların toplu biçimde tekrarıdır. Yargılama boyunca ileri sürülmüş olan hukuka aykırı delil itirazları, karşılanmamış delil talepleri, eksik araştırma iddiaları ve bilirkişi raporlarına yönelik eleştiriler bu dilekçede toplu hâlde yeniden hatırlatılmalıdır. Böylece bu itirazların karara karşı ileri sürülebilmesi için gerekli usuli zemin korunmuş olur.

Yedinci başlık zamanaşımı ve düşme sebepleridir. TCK m.66 dava zamanaşımı, m.67 zamanaşımının kesilmesi ve durması hükümleri uyarınca sürenin dolup dolmadığı hesaplanmalıdır. Ayrıca şikâyete tabi suçlarda şikâyet süresinin geçip geçmediği, şikâyetten vazgeçme bulunup bulunmadığı, uzlaştırma usulünün işletilip işletilmediği ve varsa af veya lehe kanun değişikliği denetlenmelidir.

Dilekçenin biçimsel yapısı da etkinliği belirler. Başlıklandırılmış, numaralandırılmış ve her iddianın altında dayanak delil ile içtihat atfı bulunan bir metin; mahkemenin gerekçeli kararını yazarken doğrudan başvuracağı bir kaynak hâline gelir. Uygulamada, iyi yapılandırılmış savunma dilekçelerindeki başlıkların gerekçeli kararlara yansıdığı sıkça görülmektedir.

Son olarak bu dilekçenin istinaf dilekçesinin iskeletini oluşturduğu unutulmamalıdır. Esas hakkındaki savunmada ileri sürülmemiş bir husus, istinafta ilk kez ileri sürüldüğünde “yargılama sırasında tartışılmadığı” gerekçesiyle değerlendirme dışı bırakılabilir. Bu nedenle bütün itiraz ve taleplerin bu aşamada eksiksiz biçimde dosyaya girmesi gerekir.

Netice itibariyle esas hakkındaki savunma, yargılama boyunca yürütülen tüm faaliyetin nihai ürünüdür. İsnadın unsur bazında çözümlenmesi, delil güvenilirliğinin analiz edilmesi, vasıf itirazının gerekçelendirilmesi, indirim taleplerinin kademeli biçimde sıralanması ve usuli itirazların korunması bu belgenin asli işlevleridir. Bu kapsamdaki bir savunmanın hazırlanması, dosyaya bütünsel hâkimiyet ve ceza usul hukukuna derinlemesine vukufiyet gerektirir.