Hatalı Hukuki Nitelendirme ve Lehe Kanun Uygulaması

Bir fiilin hangi suç tipine uyduğu, cezanın miktarını ve infaz rejimini kökten değiştirir. CMK m.289/1-h uyarınca hükümde CMK m.230 gereğince hüküm fıkrasına yazılması gereken hususların yazılmaması veya hukuka aykırı uygulama yapılması bozma sebebidir. TCK m.7 ise suçun işlendiği zaman ile sonradan yürürlüğe giren kanun hükümleri farklıysa, failin lehine olan kanunun uygulanmasını ve infaz edilmesini emreder.

Ceza yargılamasında maddi olayın tespiti kadar, o olayın hangi hukuki kalıba oturtulacağı da belirleyicidir. Aynı maddi olgu; hırsızlık mı yağma mı, güveni kötüye kullanma mı dolandırıcılık mı, kasten yaralama mı kasten öldürmeye teşebbüs mü, örgüt üyeliği mi yardım mı olarak nitelendirilebilir. Bu nitelendirme farkı, cezayı adli para cezasından müebbet hapse kadar değiştirebilir.

CMK m.225/2 uyarınca mahkeme, fiilin nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı değildir. Ancak bu serbestlik sınırsız değildir: CMK m.226 uyarınca sanık, suçun hukuki niteliğinin değişmesinden önce haber verilip ek savunma hakkı tanınmadıkça, iddianamede kanuni unsurları gösterilen suçun değindiği kanun hükmünden başkasıyla mahkûm edilemez. Bu hakkın tanınmaması savunma hakkının ihlali olup bozma sebebidir.

Nitelendirme itirazının kanun yolunda ileri sürülmesi, hukuki denetim kapsamına girdiğinden temyizde de mümkündür. Temyiz sebebi ancak hükmün hukuki yönüne ilişkin olabileceğinden (CMK m.294), maddi olayın tespitine yönelik itirazlar temyizde dinlenmez; ancak sabit kabul edilen maddi olgunun hatalı nitelendirildiği iddiası tam da hukuki denetimin konusudur. Bu nedenle temyiz dilekçelerinde en sık ve en etkili biçimde kullanılan sebeplerden biridir.

Nitelendirme itirazı kurgulanırken, ayırt edici ölçütlerin içtihatlara dayanılarak ortaya konulması gerekir. Örneğin hırsızlık-yağma ayrımında cebir veya tehdidin varlığı; güveni kötüye kullanma-dolandırıcılık ayrımında hilenin teslimden önce mi sonra mı bulunduğu; kasten yaralama-öldürmeye teşebbüs ayrımında kullanılan aletin niteliği, darbe sayısı ve hedef bölge; örgüt üyeliği-yardım ayrımında hiyerarşik yapıya dâhil olup olunmadığı belirleyicidir.

İçtima kuralları da nitelendirmenin bir parçasıdır. Zincirleme suç (TCK m.43), fikri içtima (TCK m.44) ve bileşik suç (TCK m.42) hükümlerinin uygulanıp uygulanmaması ceza miktarını doğrudan etkiler. Örneğin aynı suç işleme kararıyla değişik zamanlarda aynı kişiye karşı işlenen fiillerde zincirleme suç hükümlerinin uygulanması, ayrı ayrı cezalandırmaya göre önemli ölçüde lehe sonuç doğurur. Bu hükümlerin uygulanmaması, kanun yolunda ileri sürülmesi gereken bir hukuka aykırılıktır.

TCK m.7 lehe kanun uygulaması, kanun yolu aşamasının bir diğer temel konusudur. Maddenin ikinci fıkrası uyarınca suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur. Bu ilke, Anayasa m.38/1’deki suçta ve cezada kanunilik ilkesinin tamamlayıcısıdır.

Lehe kanunun belirlenmesinde uygulanan yöntem, kanunların bütün hâlinde ve somut olaya uygulanarak karşılaştırılmasıdır. Yargıtay içtihatlarına göre, iki kanunun hükümleri karma biçimde uygulanamaz; her kanun ayrı ayrı somut olaya uygulanarak sonuç cezalar hesaplanır ve hangisi failin lehine ise o kanun bütünüyle uygulanır. Bu hesabın, temel ceza, artırım ve indirim oranları, erteleme, HAGB ve infaz rejimi etkileri birlikte gözetilerek yapılması gerekir.

İnfaz rejimi değişiklikleri bakımından ise farklı bir kural işler. 5275 sayılı Kanun kapsamındaki koşullu salıverilme oranları ve denetimli serbestlik süreleri gibi infaza ilişkin düzenlemelerde, kural olarak derhâl uygulama ilkesi geçerlidir; ancak kanun koyucunun geçiş hükümleriyle getirdiği özel düzenlemeler bulunabilir. Bu nedenle infaz lehine değişiklikler bakımından ayrıca inceleme yapılması gerekir.

Lehe kanun değerlendirmesi, kesinleşmiş hükümler bakımından da gündeme gelir. Hükümden sonra yürürlüğe giren ve failin lehine olan bir kanun değişikliği hâlinde, CMK m.98 ve 5275 sayılı Kanun m.98 uyarınca hükmü veren mahkemeden uyarlama kararı talep edilebilir. Bu talep, dosya üzerinden veya duruşma açılarak incelenir ve verilen karara karşı itiraz yolu açıktır.

Bu başlıkta ayrıca Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının etkisi değerlendirilmelidir. Bir ceza hükmünün AYM tarafından iptal edilmesi hâlinde, iptal kararının yürürlüğe girdiği tarihten sonra bu hükme dayalı mahkûmiyet kurulamaz; devam eden dosyalarda iptal kararı derhâl uygulanır. Kesinleşmiş hükümler bakımından ise uyarlama veya yargılamanın yenilenmesi yolları gündeme gelebilir.

Netice itibariyle hatalı nitelendirme ve lehe kanun iddiaları, kanun yolu aşamasının en verimli alanlarıdır; zira maddi olayın yeniden tartışılmasını gerektirmeksizin, sabit kabul edilen olgular üzerinden hukuki sonucun değiştirilmesini sağlar. Ayırt edici ölçütlerin içtihatlarla desteklenmesi, içtima kurallarının denetlenmesi ve lehe kanun karşılaştırmasının hesap tablosuyla belgelenmesi bu başvuruların etkinliğini belirler.