Cezaevi Disiplin Cezalarına İtiraz ve Hükümlü Hakları

Ceza infaz kurumunda verilen disiplin cezaları, hükümlünün iyi hâl değerlendirmesini, açık kuruma ayrılmasını ve koşullu salıverilme tarihini doğrudan etkiler. 5275 sayılı Kanun m.37 ve devamı disiplin cezalarını, m.46 ise disiplin soruşturması usulünü düzenler. Bu cezalara karşı 4675 sayılı Kanun uyarınca infaz hâkimliğine şikâyet yoluna başvurulur; süre, öğrenmeden itibaren on beş gündür.

Ceza infaz kurumlarında düzenin sağlanması amacıyla öngörülen disiplin rejimi, hükümlü açısından ağır sonuçlar doğurabilir. Verilen bir disiplin cezası yalnızca anlık bir kısıtlama değildir; iyi hâl değerlendirmesini olumsuz etkileyerek açık kuruma ayrılmayı geciktirir, denetimli serbestlikten yararlanmayı engelleyebilir ve koşullu salıverilme tarihini fiilen öteler. Bu nedenle disiplin cezalarına karşı etkili bir hukuki mücadele yürütülmesi zorunludur.

5275 sayılı Kanun m.39 ilâ m.44 arasında disiplin cezaları ağırlık sırasına göre düzenlenmiştir: kınama, bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma, ücret karşılığı çalışılan işten yoksun bırakma, haberleşme veya iletişim araçlarından yoksun bırakma veya kısıtlama, ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma ve en ağırı olan hücreye koyma. Her disiplin cezası, kanunda sayılan belirli eylemler karşılığında verilebilir; kanunda öngörülmeyen bir eylem nedeniyle ceza verilemez.

Disiplin hukukunda da kanunilik ilkesi geçerlidir. 5275 sayılı Kanun m.37 uyarınca hükümlü hakkında, kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesi ve güvenliğin sağlanması amacıyla kanunda belirtilen disiplin cezaları uygulanır. Kanunda açıkça sayılmayan bir fiil nedeniyle disiplin cezası verilmesi hukuka aykırıdır ve bu husus şikâyet dilekçesinin ilk dayanağını oluşturur.

Disiplin soruşturması usulü, m.47’de düzenlenmiştir. Disiplin soruşturması, olayın öğrenilmesinden itibaren derhâl başlatılır ve en geç yedi gün içinde tamamlanır. Hükümlüye savunma hakkı verilmeden disiplin cezası verilemez; savunma için en az iki gün süre tanınır. Savunma alınmaması, savunma için yeterli süre verilmemesi veya soruşturmanın süresinde tamamlanmaması usul aykırılığı oluşturur ve cezanın kaldırılması sonucunu doğurabilir.

Hücreye koyma cezası, en ağır yaptırım olarak özel güvencelere tabidir. Bu ceza verilmeden önce hükümlünün sağlık durumunun bu cezaya elverişli olduğunun hekim raporuyla belgelenmesi gerekir. Ayrıca hücrede geçirilen süre boyunca hükümlünün sağlık durumu düzenli olarak izlenir. Hekim raporu alınmaksızın uygulanan hücre cezası hukuka aykırıdır.

Disiplin cezalarının orantılılığı da denetlenmelidir. Fiilin ağırlığı ile verilen cezanın ölçüsüz olması, hükümlünün geçmiş davranışlarının ve varsa pişmanlığının gözetilmemesi, aynı fiil nedeniyle birden fazla ceza verilmesi ileri sürülebilecek itiraz gerekçeleridir. Ayrıca 5275 sayılı Kanun m.48 uyarınca disiplin cezalarının kaldırılması (infaz edilmiş sayılması) imkânı bulunmakta olup, belirli sürelerin iyi hâlle geçirilmesi hâlinde bu talep ileri sürülebilir.

Şikâyet yolu, 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu ile düzenlenmiştir. Ceza infaz kurumunda bulunan hükümlü ve tutuklular hakkında yapılan işlemler veya bunlarla ilgili faaliyetlere ya da verilen disiplin cezalarına karşı, infaz hâkimliğine şikâyette bulunulabilir. Şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde işlemin yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır.

İnfaz hâkimliği, şikâyeti evrak üzerinden inceler; gerekli gördüğünde duruşma açabilir veya bilgi ve belge isteyebilir. İnfaz hâkimliği kararlarına karşı, tefhim veya tebliğden itibaren bir hafta içinde ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir. Bu kararların bir kısmı kesin nitelikte olduğundan, ağır hukuka aykırılık hâllerinde ayrıca kanun yararına bozma yolu değerlendirilebilir.

Disiplin süreçlerinin yanında hükümlü haklarına ilişkin başvurular da bu kapsamda yürütülür. Sağlık hizmetlerine erişim (m.71 vd.), eğitim ve öğretimden yararlanma (m.76), kütüphane ve süreli yayınlardan yararlanma (m.62), din ve vicdan özgürlüğü (m.70), çalışma ve meslek edindirme faaliyetlerine katılma (m.29 vd.), telefonla görüşme (m.66) ve dış dünyayla ilişki kurma hakları kanunla güvence altına alınmıştır. Bu haklara yönelik kısıtlamalar da aynı şikâyet yoluyla denetlenebilir.

İç hukuk yollarının tüketilmesinin ardından Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu açıktır. AYM, infaz kurumu uygulamalarına ilişkin başvuruları; kötü muamele yasağı (Anayasa m.17), özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkı (m.20, m.22), din ve vicdan özgürlüğü (m.24) ile ifade özgürlüğü (m.26) kapsamında incelemektedir. Bu nedenle şikâyet aşamasında hangi anayasal hakkın ihlal edildiğinin açıkça belirtilmesi, sonraki başvuru için de zemin hazırlar.

Netice itibariyle cezaevi disiplin cezaları, hükümlünün infaz sürecinin uzunluğunu doğrudan etkileyen ciddi yaptırımlardır. Cezaya konu fiilin kanunda sayılıp sayılmadığının denetlenmesi, savunma hakkı ve süre kurallarına uyulup uyulmadığının incelenmesi, orantılılık itirazının ileri sürülmesi ve on beş günlük şikâyet süresinin kaçırılmaması bu alandaki hukuki mücadelenin temel unsurlarıdır.