Ceza Zamanaşımına Dayalı Başvurular

Zamanaşımı, belirli sürenin geçmesiyle devletin cezalandırma yetkisinin sona ermesidir. TCK m.66 dava zamanaşımını, m.68 ise ceza zamanaşımını düzenler. Dava zamanaşımının dolması hâlinde CMK m.223/8 uyarınca davanın düşmesine karar verilir. Zamanaşımı kamu düzenine ilişkin olup yargılamanın her aşamasında mahkemece resen gözetilir ve kanun yolunda da ileri sürülebilir.

Zamanaşımı, ceza hukukunda devletin cezalandırma yetkisini zamanla sınırlayan bir kurumdur. Dayanağı; uzun süre geçtikten sonra delillerin güvenilirliğini yitirmesi, cezanın önleyici ve ıslah edici işlevinin azalması ve kişinin belirsiz süreyle isnat tehdidi altında bırakılmaması gerektiği düşüncesidir. Türk Ceza Kanunu iki tür zamanaşımı öngörür: dava zamanaşımı (m.66) ve ceza zamanaşımı (m.68).

Dava zamanaşımı süreleri, TCK m.66/1’de suçun gerektirdiği cezaya göre kademelendirilmiştir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl; müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi beş yıl; yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl; beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl; beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda ise sekiz yıldır.

Sürenin hesabında kanunda öngörülen cezanın üst sınırı esas alınır; seçimlik cezalar bakımından hapis cezası dikkate alınır. TCK m.66/3 uyarınca dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde bulundurulur. Sürenin başlangıcı ise m.66/6’da düzenlenmiştir: tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği gün, teşebbüs hâlinde son hareketin yapıldığı gün, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün, çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda ise çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gün.

Yaş küçüklüğü, süreleri önemli ölçüde kısaltır. TCK m.66/2 uyarınca fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup da on beş yaşını doldurmamış olanlar hakkında bu süreler yarısının; on beş yaşını doldurmuş olup da on sekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer. Bu hüküm, çocuk dosyalarında mutlaka kontrol edilmelidir.

Zamanaşımının durması ve kesilmesi ayrı kurumlardır. TCK m.67/1 uyarınca soruşturma ve kovuşturma yapılmasının izin veya karar alınmasına ya da diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı bulunduğu hâllerde, izin veya kararın alınmasına ya da meselenin çözümüne kadar zamanaşımı durur. Durma sebebinin ortadan kalkmasıyla süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.

TCK m.67/2 ise kesilme sebeplerini sayar: şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararının verilmesi, suçla ilgili olarak iddianame düzenlenmesi veya sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi. Kesilme hâlinde zamanaşımı yeniden işlemeye başlar. Ancak m.67/4 uyarınca kesilme hâlinde zamanaşımı süresi, ilgili suça ilişkin olarak kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar; buna “mutlak zamanaşımı” denir.

Bu nedenle zamanaşımı hesabı iki aşamalıdır: önce normal süre, sonra kesilme sebepleri dikkate alınarak uzatılmış (mutlak) süre hesaplanır. Örneğin sekiz yıllık zamanaşımına tabi bir suçta, kesilme sebeplerinin varlığı hâlinde mutlak zamanaşımı on iki yıldır. Bu hesabın tablo hâlinde ve tarih göstererek yapılması, dilekçenin en güçlü ekini oluşturur.

Ceza zamanaşımı (TCK m.68), kesinleşmiş bir hükümdeki cezanın infaz edilebilirliğini sınırlar. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl, müebbet hapis cezalarında otuz yıl, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmi dört yıl, beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl, beş yıla kadar hapis ve adli para cezalarında on yıl geçmesiyle infaz edilmez. Bu süreler hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir suretle kesintiye uğradığı günden itibaren işlemeye başlar.

TCK m.66/7 önemli bir istisna içerir: Soykırım ve insanlığa karşı suçlarda dava zamanaşımı işlemez. Ayrıca TCK m.94/6 uyarınca işkence suçunda da zamanaşımı işlemez. Bu düzenlemeler, fiillerin ağırlığı ve uluslararası yükümlülükler gözetilerek öngörülmüştür.

Zamanaşımı kamu düzenine ilişkindir ve mahkemece resen gözetilir; taraflarca ileri sürülmesi şart değildir. Yargılamanın her aşamasında, istinaf ve temyiz incelemesi sırasında dahi dikkate alınır. Hatta kesinleşmiş hükümler bakımından, infaz aşamasında ceza zamanaşımının dolduğu ileri sürülebilir. Ayrıca CMK m.309 kapsamında kanun yararına bozma yoluna da konu edilebilir.

Netice itibariyle zamanaşımı, dosyanın esasına girilmeksizin sonuç doğurabilen güçlü bir savunma aracıdır. Ancak hesabın doğru yapılması; sürenin başlangıcının, nitelikli hâllerin, yaş küçüklüğünün, durma ve kesilme sebeplerinin ve mutlak zamanaşımı sınırının birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Bu teknik hesabın tarihli bir çizelgeyle belgelenmesi, başvurunun kabulünü doğrudan kolaylaştırır.