Ağır Ceza Mahkemelerinde Sanık Müdafiliği ve Müşteki Vekilliği

Ağır Ceza Mahkemeleri; ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar ile yağma, irtikap, resmî belgede sahtecilik, nitelikli dolandırıcılık, hileli iflas ve devlet güvenliğine karşı suçlar bakımından görevlidir. Bu mahkemelerde zorunlu müdafilik kuralı işler; öngörülen ceza miktarlarının ağırlığı, savunmanın ilk celseden itibaren teknik ve planlı biçimde yürütülmesini zorunlu kılar.

Ağır Ceza Mahkemeleri, ceza yargısının en ağır sonuçlar doğuran yargılamalarını yürüten heyet hâlinde çalışan mahkemelerdir. 5235 sayılı Kanun m.12 uyarınca; ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar ile yağma (TCK m.148), irtikap (TCK m.250/1-2), resmî belgede sahtecilik (TCK m.204/2), nitelikli dolandırıcılık (TCK m.158), hileli iflas (TCK m.161) ve devletin güvenliğine karşı suçlar bu mahkemenin görev alanındadır.

Bu mahkemelerdeki en belirgin usul farkı zorunlu müdafiliktir. CMK m.150/3 uyarınca, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada şüpheli veya sanığın müdafi bulunmaması hâlinde, istemi aranmaksızın barodan bir müdafi görevlendirilir. Bu düzenleme, savunma hakkının vazgeçilemez niteliğinin bir yansımasıdır; ancak zorunlu müdafi ile seçilmiş müdafinin dosyaya hâkimiyeti ve hazırlık düzeyi arasında pratikte önemli farklar oluşabilmektedir.

Dosya hacimlerinin büyüklüğü, ağır ceza yargılamalarında ayrı bir metodoloji gerektirir. Binlerce sayfalık soruşturma evrakı, çok sayıda şüpheli ve tanık, teknik bilirkişi raporları ve dijital materyal incelemeleri söz konusu olabilir. Bu nedenle dosyanın kronolojik olay akışı, şüpheli-fiil eşleştirme tablosu, delil-iddia matrisi ve çelişki envanteri şeklinde sistematik biçimde tasnif edilmesi; hangi delilin hangi isnadı desteklediğinin ve hangi noktada boşluk bulunduğunun net biçimde ortaya konulmasını sağlar.

Tutukluluk, ağır ceza yargılamalarının en kritik boyutudur. CMK m.100 uyarınca tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir. Anayasa Mahkemesi kararlarında, katalog suç olmasının tek başına tutuklama için yeterli olmadığı; kaçma veya delil karartma tehlikesinin somut olgularla gerekçelendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Her celsede ve ayrıca CMK m.108 uyarınca otuzar günlük periyotlarla tutukluluğun gözden geçirilmesi zorunludur; bu incelemelerin matbu gerekçelerle yapılması ihlal doğurur.

Delil değerlendirmesinde ağır ceza dosyalarına özgü hassasiyetler bulunur. Gizli tanık beyanları bakımından Yargıtay ve AYM içtihatları, bu beyanların tek başına ve belirleyici delil olarak mahkûmiyete esas alınamayacağını, maddi delillerle desteklenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Aynı şekilde itirafçı beyanları, teşhis tutanakları ve dijital materyal incelemeleri bakımından da usule uygunluk ve güvenilirlik denetimi ayrı ayrı yapılmalıdır.

Adli tıp ve bilirkişi raporları çoğu ağır ceza dosyasının omurgasını oluşturur. Otopsi raporları, yaralanma derecesine ilişkin tespitler, balistik ve kriminal incelemeler, DNA analizleri ve ceza sorumluluğunun tespitine ilişkin psikiyatrik değerlendirmeler belirleyicidir. Bu raporlara karşı itiraz hakkının süresinde kullanılması, gerektiğinde Adli Tıp Kurumu Üst Kurulundan yeni rapor talep edilmesi veya uzman görüşü (CMK m.67/6) sunulması, dosyanın seyrini değiştirebilecek en etkili savunma araçlarındandır.

Savunma, kademeli bir yapı içinde kurgulanmalıdır. Öncelikle fiilin sabit olmadığı veya sanık tarafından işlenmediği; bu kabul görmezse suç vasfının daha hafif bir suça dönüşmesi gerektiği; bu da kabul görmezse haksız tahrik, meşru müdafaada sınırın aşılması, ceza sorumluluğunu azaltan şahsi sebepler ve takdiri indirim talepleri sırasıyla ileri sürülmelidir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis öngörülen dosyalarda haksız tahrik indiriminin uygulanması, cezayı on sekiz ilâ yirmi dört yıl aralığına çekebilmektedir.

Katılan vekilliği bakımından ise ölenin veya mağdurun yakınlarının kamu davasına katılmasının sağlanması önceliklidir. Katılma kararı alınmaksızın yürütülen süreçte, hüküm aleyhine kanun yoluna başvurma imkânı bulunmaz. Katılan vekili; nitelikli hâllerin uygulanması, indirim sebeplerinin koşullarının oluşmadığının ortaya konulması, eksik soruşturulan hususların tamamlattırılması ve mağduriyetin boyutunun dosyaya yansıtılması yönünde faaliyet gösterir.

Esas hakkında mütalaa aşaması, savunmanın en kapsamlı yazılı ürününün sunulduğu evredir. Cumhuriyet savcısının mütalaasına karşı hazırlanacak savunma; her bir isnadın unsurları bakımından ayrı ayrı değerlendirilmesini, dayanılan delillerin güvenilirlik analizini, içtihat atıflarını ve talep edilen indirim sebeplerinin gerekçelerini içermelidir. Bu belge, aynı zamanda istinaf dilekçesinin de temelini oluşturur.

Hüküm sonrası süreç de yargılamanın ayrılmaz parçasıdır. Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren istinaf süresi işlemeye başlar; CMK m.273 uyarınca istinaf istemi, hükmün açıklanmasından itibaren yedi gün içinde veya tebliğden itibaren yedi gün içinde yapılır. Ağır ceza hükümlerinde istinaf incelemesinin duruşmalı yapılması talep edilebilir. Bölge Adliye Mahkemesi kararına karşı ise CMK m.286 kapsamında temyiz yolu açıktır.

Netice itibariyle ağır ceza yargılamaları, kişinin özgürlüğünün yıllarca hatta ömür boyu kısıtlanması sonucunu doğurabilen süreçlerdir. Dosya hacminin yönetilmesi, tutukluluğun sürekli denetlenmesi, delil güvenilirliğinin sistematik biçimde sorgulanması, bilirkişi raporlarına teknik itirazlar geliştirilmesi ve savunmanın kademeli biçimde kurgulanması bu dosyalarda sonucu belirler. Bu nedenle sürecin ilk andan itibaren ağır ceza yargılamalarında tecrübeli bir avukat tarafından yürütülmesi zaruridir.