İdare Hukuku
İdare Hukuku, kamu idaresinin kuruluşunu, işleyişini, yetkilerini ve bu yetkilerin sınırlarını düzenleyerek birey haklarını koruyan; idarenin hukuka bağlılığını ve kamu gücünün yargı denetimine tâbi olmasını sağlayan temel bir kamu hukuku dalıdır.
İdare Hukuku, kamu hizmetlerinin yürütülmesinden sorumlu idarenin kuruluşunu, işleyişini, yetkilerini ve bu yetkilerin sınırlarını düzenleyen bir kamu hukuku dalıdır. İdarenin hukuka bağlılığı ilkesine dayanan bu alan, bireylerin kamu otoritesi karşısında korunmasını amaçlar. İdari işlemler, kamu görevlilerinin sorumluluğu, kamu hizmeti ilkeleri, idari yargı denetimi ve iptal davaları İdare Hukuku’nun temel konuları arasında yer alır. Danıştay ve idare mahkemeleri aracılığıyla idarenin eylem ve işlemleri yargı denetimine tabi tutulur. Böylece hukuk devleti ilkesi çerçevesinde, hem kamu düzeni hem de birey hak ve özgürlükleri güvence altına alınır.
Bu bağlamda idarenin teşkilât yapısı, görev alanı ve karar alma süreçleri, kanun koyucu tarafından belirlenmiş esaslara dayanmaktadır. Kamu hizmetlerinin ifası, yalnızca idarenin keyfî tercihine değil, bilâkis hukuki düzenlemelerin açık hükümlerine tâbidir. Zira kamu hizmeti, kamu yararının sağlanması kadar bireylerin eşit muamele görme haklarının korunmasını da temin eder. Bu nedenle, idarenin faaliyetleri “adalet” mefhumuna uygun biçimde yürütülmelidir. Hâlbuki kimi hâllerde, idarenin geniş takdir yetkisi yanlış telâkki edilmekte ve hukuk sınırlarının ötesine geçmektedir. Böyle bir durumda bireylerin mağduriyeti kaçınılmaz olur. İşte bu nedenle, İdare Hukuku, hem idarenin fonksiyonlarını sınırlayan hem de bireyin korunmasını sağlayan bir denge mekanizması olarak telâkki edilmelidir. Bu denge, hukuk devleti ilkesinin hayati bir tezahürüdür.
İdare teşkilâtının yapısal ve fonksiyonel sınırları, yasa koyucunun öngördüğü şekilde tatbik edilmezse, kamu otoritesi keyfîliğe meyleder. Bunun önüne geçebilmek için, Danıştay içtihatları ve idari yargı kararları, idarenin yetki aşımını tespit eden birer ilâm mahiyetindedir. Bu tetkikler sayesinde idarenin eylemleri, hukuk ilkeleriyle bağdaşır hâle getirilir. İdarenin hukuka bağlılığı ilkesine dayanan bu alan, bireylerin kamu otoritesi karşısında korunmasını amaçlar. Bu ilke, adaletin kurumsal boyutunu temsil eder. Zira hukuk devleti, yalnızca kanunların varlığıyla değil, bu kanunların idare tarafından eşit ve öngörülebilir biçimde uygulanmasıyla mümkündür. Bireyler, kamu otoritesinin karşısında zayıf bir konumda olduklarından, İdare Hukuku’nun temel gayesi onların “haklarını” korumaktır.
İdarenin sınırsız ve denetimsiz yetkilerle donatıldığı bir sistemde, bireysel hak ve özgürlüklerin teminatı ortadan kalkar. Bu sebeple, idarenin hukuka bağlılık ilkesi, sadece teorik bir prensip değil, fiilî bir güvencedir. Mevzuatın uygulanması sırasında doğabilecek keyfîlikleri engellemek, hukuk büroları ve avukatlar aracılığıyla sağlanan adli denetimin de konusuna girer. Bu mülâhaza mucibince, idareye tanınan her yetki, aynı zamanda sorumluluk doğurur. Şayet idare, kanuna aykırı işlem tesis ederse, bu işlemin iptali ve doğurduğu zararların tazmini yoluna gidilir. Bu süreç, “idari yargı denetimi”nin özünü teşkil eder ve hukuk devleti anlayışının en somut göstergesi olarak telâkki edilir.
İdari işlemler, kamu görevlilerinin sorumluluğu, kamu hizmeti ilkeleri, idari yargı denetimi ve iptal davaları İdare Hukuku’nun temel konuları arasında yer alır. Bu unsurların her biri, hukuk sisteminin bütünlüğünü temin eden temel taşlardır. İdari işlemlerin tetkiki, hukuka uygunluk denetiminin başlangıç noktasıdır. Şöyle ki, bir idari işlemin geçerli olabilmesi için “yetki, şekil, sebep, konu ve maksat” unsurlarının tamamının mevzuata uygun olması icap eder. Aksi hâlde, iptal davası yoluyla bu işlemin ortadan kaldırılması mümkündür.
Kamu görevlilerinin sorumluluğu da aynı esaslar çerçevesinde mütalaa edilir. Bir kamu görevlisi, görevini yerine getirirken kanun sınırlarını aşarsa, kişisel sorumluluğu doğar. Bu hâlde idare, hem disiplin hem de tazmin sorumluluğu bakımından hesap vermekle yükümlüdür. Bu da adaletin kurumsallaşmış bir görünümüdür.
İdari yargı denetimi, bireylerin kamu gücü karşısındaki en etkili koruma aracıdır. Danıştay ve idare mahkemeleri, idarenin eylem ve işlemlerini tetkik ederek, hem yasaya uygunluk hem de hakkaniyet denetimi yapar. Bu denetim sistemi, hukuk devleti prensibinin yaşamsal bir unsurudur.
Danıştay ve idare mahkemeleri aracılığıyla idarenin eylem ve işlemleri yargı denetimine tabi tutulur. Böylece hukuk devleti ilkesi çerçevesinde, hem kamu düzeni hem de birey hak ve özgürlükleri güvence altına alınır. İdari yargının bu denetim fonksiyonu, yalnızca işlemlerin iptaliyle sınırlı olmayıp, idarenin hizmet kusurundan doğan zararların tazminini de kapsar; zira hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak idare, kamu gücünü kullanırken sebep olduğu zararları karşılamakla yükümlüdür. Bu çerçevede tam yargı davaları, bireylerin uğradıkları maddi ve manevi zararların giderilmesi için etkili bir başvuru yolu oluşturur. Ayrıca, idari yargı mercilerinin verdiği kararlar idare açısından “bağlayıcı” nitelikte olup, ilâm gereklerinin süresinde ve gereği gibi yerine getirilmesi izahtan varestedir. Böylelikle hem idarenin hukuka uygun davranma yükümlülüğü pekişir hem de bireylerin temel hak ve özgürlükleri, somut uyuşmazlıklar üzerinden fiilen korunmuş olur.
İdari yargı mekanizması, bireylerin idareye karşı başvurabileceği en etkili adalet yoludur. Bu sistem, sadece bir uyuşmazlığı çözmekle kalmaz; aynı zamanda hukukun üstünlüğünü tesis eder. Zira bir “kanun” devletinde, idarenin işlem ve eylemleri dahi yargısal denetim dışında kalamaz. Hâliyle, idari yargı denetimi, hukuk devleti idealinin hem maddî hem de manevî teminatıdır. Misal olarak, bir belediye encümen kararının hukuka aykırı biçimde tesis edilmesi hâlinde, birey iptal davası açarak adalet arayışına girebilir. Bu süreç, devletin bireye karşı sorumluluğunu somutlaştırır.
Bu tafsilâtlı sistem, müteaddiden oluşturulmuş içtihatlarla daima gelişim içindedir. Her yargı kararı bir ilâm değeri taşır ve hukuk düzeninin sürekliliğini sağlar. İdare Hukuku’nun varlık sebebi, devlet kudreti ile bireysel haklar arasındaki dengeyi adalet mefhûmu içinde muhafaza etmektir. Bu çerçevede içtihatların sürekliliği, idarenin öngörülebilirlik yükümlülüğünü güçlendirirken, aynı zamanda benzer uyuşmazlıklarda eşitlik ilkesinin uygulanmasına da hizmet eder; zira idare, yerleşik yargı kararlarını dikkate almaksızın işlem tesis edemez ve aksi hâlde tesis edilen işlem, hukuka uygunluk karinesinden istifâde edemez. Bu durum, hem bireylerin hak arama özgürlüğünü etkin kılar hem de idari makamların keyfî uygulamalara yönelmesini engeller. Böylelikle içtihatların bağlayıcılığı, hukuk devleti ilkesinin yaşayan unsuru hâline gelir ve idarenin tüm tasarruflarının adalet, hakkaniyet ve ölçülülük ilkeleriyle uyumlu olarak tetkik edilmesini temin eder.